Yalı kimniñ olsa, suv da onıñdır

Qırım kanal ağınıñ quruluvı.

Petro Volvaç, NTŞ aqiqiy azası, UYMB azası, Qırım MC nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq tecribege saip olğan qırımlı. «Qırımska svıtlitsâ» gazetası, 2018 senesi, № 5 çıqışı

Qahovka SES, Qahovka suv anbarı, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarını quruv qararı Ekinci Cian cenki bitkenden bir qaç yıl keçken soñ alındı, o vaqıtta memleketniñ avropa qısmı alâ daa büs-bütün virane alında edi, yarımadanıñ iqtisadiyatı ise zor-zar kününi köre edi. Lâkin cenkten daa özüne kelip olamağan memleket iqtisadiyatı içün bu çoq masraflı leyhağa kreml akimiyetçilerini Qara deñiz filotı ve Qırım kurortlarını aş-suvnen teminlev meselesi itelegen edi. Çünki şuralar akimiyeti tam da Qara deñiz kurortlarına özüniñ eñ tesirli teşviqat-targibat meydançığı olaraq baqa edi. Qara deñiz filotı, kreml yolbaşçılarınıñ fikrince, Şuralar Birligine tek Qara deñiz regionında degil de, bütün Aq deñiz regionında tolusınen nezaret etüvni teminlemeli edi.

Baş suvu damarınıñ açılışına SSKP MK birinçi kâtibi Mıkıta Hruşçov keldi

Ecnebiy cemiyetten gizlengen vazifelerden biri – Cenübiy Ukraina ve qurğaqçıl Qırımda asırnıñ irrigatsiya qurucılığı – arbiya sanayısı içün strategik emiyeti olğan hammadde – pamuqnıñ östürilüvi. Kreml akimiyeti Cenübiy Ukraina ve qısmen Şimaliy Qırım esabına öz pamuğınıñ azırlanuvını keskin arttırmağa ümüt ete edi. Akimiyetniñ niyetleri ne qadar ciddiy olğanını, 1940-ncı yıllarnıñ soñunda Ukrainada mahsus Pamaqçılıq nazirliginiñ teşkil etilgeni ve cumhuriyetniñ aman-aman episi cenübiy ve cenübiy-ğarbiy rayonlarında bu qaprisli em de yalı ve dımlılıqnı sevgen ösümlikniñ kütleviy şekilde saçılğanı köstere. O vaqıtta pamuq fırqa ösümligi olğan edi. Topraq işlenilgen vaqıtta on ösümlik yoq etilgeni içün bile traktorcılarnı bir qaç yılğa türmege yollay ediler.

Bütün köy ealisi, atta mektep talebeleri bile, ayazlarğa qadar akimiyet ösümligini cıymağa celp etile ediler. Pamaq qozalarını köylüler bütüm qış fırınlar üzerinde quruta ediler. Şunıñ içün de yerli ealini Qahovka deñizi, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarınıñ quruluvı ile Dnepr qayranlarınıñ yoq etilüvi kerekligine "qurdetli şuralar ordusı" içün hammadde olaraq pamuq ösdürüv kerekliginen inandıra ediler. Lâkin bu tek nobattağı stalin teşviqat alı edi. Ögündeki maqalelerde qayd etilgeni kibi, teşviqat vastasınen reklaması yapılğan Cenübiy Ukraina kanalınıñ qurucılığına akimiyetçilerniñ qolları barmadı. Bu iddialı leyha tek leyha-qıdıruv vesiqalarınıñ azırlanuvınen yekünlendi.

Bunun yerine, Şimaliy Qırım kanalınıñ ve suvaruv ağınıñ quruluvı içün leyha-qıdıruv işlerine Ukraina daa 1951 senesinde celp etilgen edi. 1954 senesinden itibaren ise bu faaliyet daa da semereli ve keniş kölemli olıp başlandı. Şimaliy Qırım kanalınıñ resmiy qurucılığına 1957 senesinde kirşildi. O, üç nevbette amelge keçirildi. Kanalnıñ birinci nevbeti 1963 senesi oktâbr 17 künü açıldı. Açılış tantanalı tarzda keçti. Qırım içün bu aqiqiy bayram edi. Baş suvu damarınıñ açılışına SSKP MK birinçi kâtibi Mıkıta Hruşçov keldi – qırmızı lentalını da o kesti. Orqapı (Perekop) boynundaki eñ soñki topraq set bozulğan soñ, Dnepr suvu endi qurulğan kanal baş özenine (Krasnoperekopsk sızığı) öz-özünden aşıp kirdi. 1965 senesinde ise suv Canköyge de yetip bardı.

Kanal ağınıñ qurucılığı devam etti ve 1971 senesinde eki nasos stantsiyasınıñ yardımı ile suv Keriçke kelip tüsti. Kanalnıñ qurucılığı 1975 senesi dekabr 29-da Stantsionnoye suv anbarınıñ işletmege berilüvinen tamamlandı. Kanal qurucılığında yapılğan işlerniñ kölemi ve onıñ parametrleri – ayretlendirici. Kanalnıñ uzunlığı — 406,2 km, leyha quveti — 294 m3/s, orta kenişligi — 10-15 m, azamiy terenligi – 6 m.

1979 senesi aprel ayında ekinci nevbetniñ qurucılığı başlandı, ondan kelgen suvaruv meydanlığı 80,8 biñ gektarğa arttı. Oba hocalığı topraqlarını suvaruvdan ğayrı, Aqmescit şeerini ve Qırımnıñ Cenübiy yalısını suvnen teminlev vazifesi de qoyuldı. Bu maqsatnen Aqmescit civarında, Aqmescit ve Saq rayonlarınıñ sıñırındaki Skvortsove köyü yanında yarımadanıñ eñ büyük suv anbarlarından biri – Mijgirne suv anbarı quruldı. Kanalnıñ ekinci nevbetiniñ qurucılığı 1986 senesinde bitirildi. Aynı zamanda ukrainalı qurucılar, Aqşeyh (Razdolnoye) ve Aqmeçit (Çernomorskoye) kanallarını birleştirecek 6 km uzunlıqlı birleştirici kanal qurdılar. Mında dnepr suvu 88 m yüksekligine köterildi.

Aqmescitten cenübinde daa eki suv anbarını – Zapovednoye-1 ve Zapovednoye-2 quruluvı meyil etile edi. Amma para yetmemezliginden olar qurulmayıp qaldı.

1983 senesi iyül ayında Şimaliy Qırım kanalınıñ, suvarılacaq meydanlığı 89,3 biñ gektar olğan üçünci nevbetini de qurıp başladılar. Leyhadaki suvaruv meydanlığı – Sıvaş boyu oyuğınıñ, Cenübiy yalınıñ, Qarkinit körfeziniñ, Qırımnıñ merkeziy qısmınıñ ve Tarhanqut yaylasınıñ 187,7 biñ gektar qısmı. Lâkin para yetmemezliginden üçünci nevbeti qurulıp bitirilmedi.

Tam esasta tasdıqlamaq mümkün ki, Ukraina bu asırnıñ irrigatsiya qurucılıqlarından faydadan ziyade iqtisadiy ziyan ve ekologik zarar kördi ve köre. Qırım içün ise Qahovka suv anbarı, Qahovka SES ve Şimaliy Qırım kanalı büyük iqtisadiy fayda ketirdi. Endi Şimaliy Qırım kanalınıñ birinci nevbeti sayesinde Qırım vilâyetinde suvarılğan topraqlarnıñ meydanlığı dört defağa arttı. Qırımda yañı kârlı saalar – balıqçılıq ve kürüç östürüvçiligi (20 biñ gektardan ziyade) peyda oldı. Dnepr suvu Qırımnıñ çöl rayonlarında bağçavalıq ve yüzümcilikni tarqatmağa imkân berdi. Kanalnıñ çalışıp başlağanından birinci yıllarında däne ekinleriniñ tüşümi tahminen 4,5 defağa çoğaldı.

Statistika malümatları köstere ki, 1990 senesinde vilâyette 1963 senesine köre aşlıq ve et işlep çıqarıluvı 2 defağa, süt – 2,7 defağa, meyva – 5,5 defağa, sebze – 2,3 defağa, yem – 3,3 defağa arttı. Bu, qara mallarnıñ sayısını 1,4 defağa, doñuzlarnıñ sayısını ise 1,6 defağa arttırmağa imkân berdi. Bunen beraber vilâyette daa bir küçlü saa – quşçulıq ve issihane hocalığı teşkil etildi. Suvaruv sayesinde 1990 senesinde Qırım vilâyeti umumittifaq işlep çıqarıluv köleminiñ %38 yüzüm, %15 meyva, %6 sebze, %4,6 etini işlep çığara edi.

Qırım Moskva tarafından işğal etilgen soñ, bu iqtisadiy qazanclarnıñ episinden marum olundı. Tek yarımadanıñ keri qaytarıluvı ve onıñ kelecekte ukrain uquqiy maydanına qaytması Qırım iqtisadiyatınıñ evelki qazanclarını canlandırmağa ve arttırmağa imkân berecek.